Jagi 2025 historjjáduodji -bálkkašupmi mieđihuvvui Oulu universitehta sámi kultuvrra professora Veli-Pekka Lehtola ođđaseamos girjái Kenen maa, kenen ääni? Saamelaisten ja suomalaisten suhteet esihistoriasta nykypäivään. Bálkkašumi juohká Suoma historjáberošteddjiid lihttu.
Veli-Pekka Lehtola lea ilus go Suoma historihkkárat háliidit giitit dan girjji ovddas.
– Dalle mun dieđán, ahte lean máhttán dahkat dan nu, ahte historihkkárat leat duđavaččat maiddái dan bohtosii.
Sámegillii girjji namma šattašii Gean eana, gean jietna? Sápmelaččaid ja suopmelaččaid gaskavuođat ovdahistorjjás otnábeaivái.
Suoma historjáberošteddjiid lihtus muitalit, ahte Lehtola girji lea sámehistorjjá ja sámi-suoma gaskavuođaid historjjá vuođđočálus, mii viiddida dehálaš vuogi mielde diehtámuša historjjás.
– Vuđolaš áššedovdamuša vuođul Lehtola nagoda earuhit dehálačča, ja bisánit mearkkašahtti dáhpáhusaide ja áigodagaide. Lohkki vuogasvuođa lasiha girjji geahppa ja čielga giella, čállet dieđáhusas.
Girji sisdoaluinis lea áigeguovdil justa dál
Girji oaččui álggu sámiid duohtavuohta- ja soabadankommišuvnna barggus. Veli-Pekka Lehtola dagai sierračielggadeami, mii gieđahalai Suoma stáhta sámepolitihka iehčanasvuođa áigodagas. Girjji váras son lea viiddidan kommišuvdnii dahkkojuvvon barggu vel eambo.
Son jáhkká okta sivvan dasa, manin bálkkašupmi mieđihuvvui justa sutnje, lea dat go sámiid duohtavuohta- ja soabadankommišuvnna raportta gárvvásmuvvama olis sámeáššit leat áigeguovdilat.
Lehtola oaidná, ahte dál lea olu diehtu sámi historjjá birra ja sámiid sajádagas Suoma servodagas.
– Dál ii sáhte dadjat šat, ahte ii livčče diehtu. Dál leage dárbu dasa, ahte livččii maid politihkalaš hállu dahkat juoidá dainna dieđuin.
Girji muitala kolonialisttalaš doaimmain Suomas
Lehtola girji lea čallojuvvon kolonialismma geahččanguovllus. Dat lea ákkastallojuvvon, vaikko sáhttáge eardudahttit, oaivvildit historjáberošteddjiid lihtus.
Dihto historjjá dáhpáhusaid ovdanbuktin kolonialismma historján šluvgá Suoma álbmotlaš jurddašanvugiid. Lehtola nagoda goittot gieđahallat ášši ráfálaččat ja analyhtalaččat, geange soardima haga, oidnet lihtus.
Lehtola ieš lohká, ahte varrasamos girji lea veháš dego oabbá dahjege čuovvuleapmi su ovddit girjái Entiset elävät meissä - Máttut ellet mis. Girji ilmmai jagis 2022 ja oaččui maiddái Botnia-girjjálašvuođabálkkašumi.
Dat girji gieđahalai sápmelaččaid iežaset historjjá áddejumi go fas ođđa girji gieđahallá sápmelaččaid ja suopmelaččaid gaskavuođaid.
– Dát lea dieđusge dakkár girji, ahte suopmelaččain lea eanet beroštupmi diehtit, ahte mas lea gažaldat.
